Waarom sporters ursodeoxycholzuur gebruiken
Ursodeoxycholzuur, afgekort UDCA, is een galzuur dat artsen voorschrijven bij bepaalde lever- en galwegziekten. In bodybuildingkringen wordt het genoemd als "leverbeschermer", vooral door mensen die middelen gebruiken die de lever belasten. De redactie zocht uit wat UDCA werkelijk doet en waar de grenzen van het bewijs liggen.
Wat is ursodeoxycholzuur?
Galzuren worden in de lever gemaakt uit cholesterol en helpen in de darm bij de vertering van vetten. Ursodeoxycholzuur komt van nature in kleine hoeveelheden voor in menselijke gal, maar in veel grotere hoeveelheden in de gal van beren. Daar komt ook de naam vandaan: 'urso' verwijst naar het Latijnse ursus, beer.
In de traditionele Chinese geneeskunde werd berengal al eeuwen gebruikt. Tegenwoordig wordt UDCA synthetisch geproduceerd en als capsule of tablet verstrekt. In Nederland is het alleen op recept verkrijgbaar en wordt het onder meer door maag-darm-leverartsen voorgeschreven.
Chemisch gezien is UDCA een 'hydrofiel' galzuur: het lost beter op in water dan de meeste andere galzuren. Dat maakt het minder schadelijk voor celmembranen. Door UDCA in te nemen, verschuift de samenstelling van de galzuurpool in de richting van minder toxische galzuren.
Dat principe vormt de basis voor de medische toepassing: het beschermen van lever- en galwegcellen tegen de schadelijke werking van opgehoopte galzuren.
Officiële medische toepassingen
De belangrijkste indicatie is primaire biliaire cholangitis (PBC), een auto-immuunziekte van de kleine galwegen. De Europese richtlijn van de EASL beveelt UDCA aan als eerstelijnsbehandeling, in een dosis van 13 tot 15 milligram per kilogram lichaamsgewicht per dag. Bij een groot deel van de patiënten verbeteren de leverwaarden en vertraagt de ziekte.
Daarnaast wordt UDCA gebruikt om bepaalde kleine cholesterolgalstenen op te lossen bij mensen die niet geopereerd kunnen worden, en bij zwangerschapscholestase om jeuk te verminderen. Bij andere aandoeningen, zoals primaire scleroserende cholangitis, is het nut omstreden.
| Toepassing | Status | Opmerking |
|---|---|---|
| Primaire biliaire cholangitis | Standaardbehandeling | Goed onderbouwd |
| Kleine cholesterolgalstenen | Geregistreerd | Alleen geselecteerde patiënten |
| Zwangerschapscholestase | Veel gebruikt | Vooral symptoomverlichting |
| Primaire scleroserende cholangitis | Omstreden | Hoge dosis gaf meer complicaties |
| Leververvetting (NASH) | Niet aanbevolen | Geen duidelijk voordeel in studies |
Een leerzame studie is die van Lindor en collega's (2009): bij primaire scleroserende cholangitis gaf een hoge dosis UDCA juist méér ernstige complicaties dan placebo. Dat laat zien dat 'meer' niet altijd beter is, ook niet bij een middel dat als veilig bekendstaat.
Ook bij leververvetting bleek UDCA in een gerandomiseerde studie geen duidelijk voordeel op te leveren boven placebo.
Waarom sporters het gebruiken
In de bodybuildingwereld wordt UDCA vooral genoemd door gebruikers van orale anabole steroïden. Veel van deze middelen zijn 17-alfa-gealkyleerd, een chemische aanpassing die ze bestand maakt tegen afbraak in de lever, maar die tegelijk cholestase kan veroorzaken: een stagnatie van de galafvoer.
Omdat UDCA bij cholestatische leverziekten wordt ingezet, ontstond de gedachte dat het ook steroïdgerelateerde leverschade zou kunnen voorkomen. Die redenering klinkt logisch, maar is niet onderzocht in gecontroleerde studies bij sporters die preventief UDCA gebruiken.
Er zijn casusbeschrijvingen van patiënten met steroïdgeïnduceerde cholestase die UDCA kregen als onderdeel van de behandeling in het ziekenhuis. Daarin herstelden sommigen goed, maar zonder controlegroep is niet te zeggen wat het aandeel van UDCA was ten opzichte van het simpelweg stoppen met de steroïden.
Het risico van deze 'beschermingsgedachte' is dat gebruikers zich veilig wanen en daardoor langer of zwaarder doorgaan. De belangrijkste bescherming voor de lever blijft het vermijden van leverbelastende middelen.
Werkingsmechanismen en grenzen
UDCA werkt op meerdere manieren. Het vervangt deels de giftigere galzuren, stimuleert de uitscheiding van gal door levercellen, en heeft in laboratoriumonderzoek een remmend effect op celdood (apoptose) van levercellen. Beuers beschreef deze mechanismen uitgebreid in overzichtsartikelen.
- Vervanging: minder toxische galzuren in de gal.
- Stimulatie van galuitscheiding: betere afvoer van gal uit de levercel.
- Celbescherming: remming van apoptose in experimentele modellen.
- Immuunmodulatie: mogelijk relevant bij auto-immuunziekten.
Deze mechanismen zijn aangetoond in de context van specifieke ziekten. Of ze ook schade door anabole middelen, alcohol of fatburners kunnen tegenhouden, is onbekend. Toxische leverschade kent bovendien andere routes dan alleen galstuwing, bijvoorbeeld directe celschade en vaatafwijkingen.
Ernstige complicaties van orale steroïden, zoals peliosis hepatis (bloedgevulde holtes in de lever) en levertumoren, worden door UDCA niet voorkomen voor zover bekend.
Bijwerkingen, interacties en verantwoord handelen
UDCA wordt in de medische praktijk doorgaans goed verdragen. De meest voorkomende bijwerking is diarree of dunne ontlasting. Soms treden buikpijn, jeuk of gewichtstoename op. Bij gevorderde levercirrose kan het middel juist ongunstig zijn.
Er zijn interacties met andere geneesmiddelen. Maagzuurbinders met aluminium en bepaalde cholesterolverlagers zoals colestyramine binden UDCA in de darm. UDCA kan ook de opname van ciclosporine beïnvloeden. Daarom hoort het middel bij de arts en apotheker bekend te zijn.
Wie verhoogde leverwaarden heeft, moet niet zelf naar UDCA grijpen, maar laten uitzoeken wat de oorzaak is. Achter afwijkende waarden kunnen ook virale hepatitis, galstenen, auto-immuunziekten of spierafbraak na zware training zitten, waarbij ASAT en ALAT stijgen zonder leverprobleem.
Wees open tegen de arts over het gebruik van supplementen of prestatiebevorderende middelen. Alleen dan kan de juiste diagnose worden gesteld.
Conclusies van de redactie
Ursodeoxycholzuur is een waardevol geneesmiddel voor specifieke lever- en galwegziekten, met primaire biliaire cholangitis als best onderbouwde toepassing.
Het gebruik als preventieve "leverbeschermer" bij sporters die orale steroïden of andere belastende middelen gebruiken, is niet onderbouwd met gecontroleerd onderzoek. Het kan een vals gevoel van veiligheid geven.
UDCA is in Nederland een receptgeneesmiddel met bijwerkingen en interacties. Verhoogde leverwaarden horen thuis bij een arts, niet bij zelfmedicatie.
Lees ook onze stukken over toxische hepatitis, over citrusbergamot en de lever en over voorbereiding op bloedonderzoek.
Literatuur
- European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines: The diagnosis and management of patients with primary biliary cholangitis. J Hepatol. 2017;67(1):145–172.
- Beuers U. Drug insight: mechanisms and sites of action of ursodeoxycholic acid in cholestasis. Nat Clin Pract Gastroenterol Hepatol. 2006;3(6):318–328.
- Paumgartner G, Beuers U. Ursodeoxycholic acid in cholestatic liver disease: mechanisms of action and therapeutic use revisited. Hepatology. 2002;36(3):525–531.
- Lindor KD, Kowdley KV, Luketic VA, et al. High-dose ursodeoxycholic acid for the treatment of primary sclerosing cholangitis. Hepatology. 2009;50(3):808–814.
- Lindor KD, Kowdley KV, Heathcote EJ, et al. Ursodeoxycholic acid for treatment of nonalcoholic steatohepatitis: results of a randomized trial. Hepatology. 2004;39(3):770–778.
- Robles-Diaz M, Gonzalez-Jimenez A, Medina-Caliz I, et al. Distinct phenotype of hepatotoxicity associated with illicit use of anabolic androgenic steroids. Aliment Pharmacol Ther. 2015;41(1):116–125.
