Toxische hepatitis: preventie, diagnose en wanneer naar de arts
Toxische hepatitis is een ontsteking van de lever door een schadelijke stof: een geneesmiddel, alcohol, een chemische stof of een supplement. In de sportwereld krijgt het extra aandacht door berichten over leverschade na het gebruik van fatburners, orale steroïden en vervuilde supplementen. De redactie legt uit hoe het ontstaat, hoe je het herkent en wanneer je niet moet afwachten.
Wat is toxische hepatitis?
De lever is het belangrijkste orgaan voor het afbreken van lichaamsvreemde stoffen. Bij die afbraak ontstaan soms reactieve tussenproducten die levercellen kunnen beschadigen. Als de schade groter is dan de lever kan herstellen, ontstaat een ontsteking: toxische hepatitis, in medische literatuur ook wel geneesmiddelgeïnduceerde leverschade (DILI) genoemd.
Artsen onderscheiden twee hoofdtypen. Bij intrinsieke toxiciteit is de schade voorspelbaar en dosisafhankelijk; paracetamol in overdosis is het klassieke voorbeeld. Bij idiosyncratische toxiciteit treedt schade onverwacht op bij een klein deel van de gebruikers, vaak na weken tot maanden, en zonder duidelijke relatie met de dosis.
Daarnaast wordt gekeken naar het patroon in het bloed. Bij een hepatocellulair patroon stijgen vooral ALAT en ASAT, bij een cholestatisch patroon vooral alkalisch fosfatase en bilirubine. Gemengde vormen komen ook voor.
Toxische hepatitis is relatief zeldzaam, maar wel een van de belangrijkste oorzaken van acuut leverfalen in westerse landen, met paracetamolvergiftiging als grootste afzonderlijke oorzaak.
Oorzaken die voor sporters relevant zijn
Voor sporters zijn een paar categorieën extra relevant. Orale anabole steroïden, vooral de 17-alfa-gealkyleerde varianten, zijn bekend om hun leverbelasting. Robles-Diaz en collega's (2015) beschreven bij gebruikers een kenmerkend beeld met langdurige geelzucht en sterk verhoogd bilirubine.
Ook kruiden- en voedingssupplementen worden steeds vaker als oorzaak gezien. In het Amerikaanse DILI-netwerk steeg het aandeel van supplementen in de loop van de jaren. Bodybuildingproducten en vermageringsmiddelen vormen daarbinnen belangrijke groepen. Vaak bleek het product ook stoffen te bevatten die niet op het etiket stonden.
| Groep | Voorbeelden | Typisch patroon |
|---|---|---|
| Pijnstillers | Paracetamol in hoge dosis | Hepatocellulair, acuut |
| Orale anabole steroïden | 17-alfa-gealkyleerde middelen | Cholestatisch, langdurige geelzucht |
| Vermageringsproducten | Groene-thee-extract in hoge dosis, onbekende mengsels | Wisselend |
| Antibiotica | Amoxicilline-clavulaanzuur | Vaak cholestatisch of gemengd |
| Alcohol | Overmatig gebruik, ook in combinatie | Versterkt andere schade |
Combinaties verhogen het risico. Alcohol naast paracetamol, of meerdere supplementen tegelijk naast medicatie, maakt het voor de lever zwaarder en voor de arts lastiger om de oorzaak te vinden.
Ook groene-thee-extract in geconcentreerde vorm, populair in fatburners, is in verband gebracht met leverschade. De EFSA heeft hierover in 2018 een advies uitgebracht.
Klachten en waarschuwingssignalen
Toxische hepatitis begint vaak sluipend. Vroege klachten zijn vaag: vermoeidheid, misselijkheid, verminderde eetlust en een drukkend gevoel rechtsboven in de buik. Veel sporters schrijven dat toe aan training of een dieet.
Later kunnen duidelijkere tekenen verschijnen. Die zijn een reden om dezelfde dag contact op te nemen met de huisarts of huisartsenpost.
- Geel worden van de huid of het oogwit (geelzucht).
- Donkere, theekleurige urine.
- Lichte, stopverfkleurige ontlasting.
- Hevige jeuk zonder huiduitslag.
- Verwardheid, sufheid of snel blauwe plekken krijgen.
Vooral verwardheid en bloedingsneiging kunnen wijzen op ernstig leverfalen. Dat is een spoedsituatie: bel dan direct 112 of de huisartsenpost.
Bij een vermoedelijke paracetamoloverdosis moet je niet wachten tot er klachten zijn. Schade ontwikkelt zich in de eerste dagen terwijl iemand zich nog redelijk kan voelen, en er bestaat een tegengif dat het best vroeg werkt.
Hoe de diagnose wordt gesteld
Er bestaat geen enkele test die toxische hepatitis bewijst. De diagnose is een kwestie van uitsluiten en verbanden leggen. De arts vraagt uitgebreid naar alle medicijnen, supplementen, kruiden, alcohol en drugs in de afgelopen maanden. Eerlijkheid is hier cruciaal.
Bloedonderzoek meet leverenzymen, bilirubine, albumine en stollingstijd. Daarnaast worden virale hepatitis, auto-immuunhepatitis en andere oorzaken uitgesloten. Vaak volgt een echografie van de buik om galwegproblemen uit te sluiten.
Een belangrijk aanknopingspunt is het verloop na het stoppen van de verdachte stof. Als de leverwaarden daarna dalen, versterkt dat het vermoeden. Soms is een leverbiopsie nodig, vooral als het beeld onduidelijk blijft.
In Nederland kun je bijwerkingen van geneesmiddelen en supplementen melden bij Bijwerkingencentrum Lareb. Dat helpt om zeldzame problemen sneller op te sporen.
Preventie in de praktijk
De meeste gevallen van toxische hepatitis zijn te voorkomen door bewust om te gaan met wat je slikt. Houd je aan de maximale dosering paracetamol op de bijsluiter en combineer verschillende producten met paracetamol niet zonder het op te tellen.
Wees kritisch op supplementen met vage of overdreven beloften, zoals snelle vetverbranding of 'natuurlijke steroïden'. Juist in die categorie worden regelmatig verboden of niet-vermelde stoffen aangetroffen. Producten die online uit het buitenland komen, vallen vaak buiten Nederlands toezicht.
Stapel niet onnodig. Hoe meer producten je tegelijk gebruikt, hoe groter de kans op een reactie en hoe moeilijker het wordt om de schuldige te vinden. Beperk alcohol, vooral als je medicijnen gebruikt.
Gebruik je geneesmiddelen die bekend staan om leverbelasting, of heb je een leverziekte, laat dan periodiek bloed controleren. Het is ook verstandig om leverwaarden te laten meten bij onverklaarde vermoeidheid of buikklachten.
Conclusies van de redactie
Toxische hepatitis ontstaat wanneer een stof de lever sneller beschadigt dan die kan herstellen. Voor sporters zijn orale steroïden, vermageringsproducten en vervuilde supplementen belangrijke risicofactoren, naast klassieke oorzaken zoals paracetamol en alcohol.
Geelzucht, donkere urine, lichte ontlasting en jeuk zijn alarmsignalen. Verwardheid of bloedingsneiging vraagt om spoedhulp.
De diagnose vraagt een eerlijke en volledige opgave van alles wat je gebruikt. Stoppen met de oorzaak is meestal de belangrijkste behandeling, en de lever herstelt in veel gevallen goed.
Lees verder in onze artikelen over citrusbergamot en de lever, over ursodeoxycholzuur en over de veiligheid van glutamine.
Literatuur
- European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines: Drug-induced liver injury. J Hepatol. 2019;70(6):1222–1261.
- Andrade RJ, Chalasani N, Björnsson ES, et al. Drug-induced liver injury. Nat Rev Dis Primers. 2019;5(1):58.
- Navarro VJ, Barnhart H, Bonkovsky HL, et al. Liver injury from herbal and dietary supplements in the U.S. Drug-Induced Liver Injury Network. Hepatology. 2014;60(4):1399–1408.
- Robles-Diaz M, Gonzalez-Jimenez A, Medina-Caliz I, et al. Distinct phenotype of hepatotoxicity associated with illicit use of anabolic androgenic steroids. Aliment Pharmacol Ther. 2015;41(1):116–125.
- Björnsson ES, Bergmann OM, Björnsson HK, et al. Incidence, presentation, and outcomes in patients with drug-induced liver injury in the general population of Iceland. Gastroenterology. 2013;144(7):1419–1425.
- Larson AM, Polson J, Fontana RJ, et al. Acetaminophen-induced acute liver failure: results of a United States multicenter, prospective study. Hepatology. 2005;42(6):1364–1372.
- EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food. Scientific opinion on the safety of green tea catechins. EFSA J. 2018;16(4):5239.
